Bu çalışmanın kapsadığı 1907–1939 dönemi boyunca Freud, psikanalitik teknik üzerine yayımladığı önerilerden sürekli olarak sapmıştır. Hatta onun fiilî yöntemi, dışavurumculuk ve güçlü biçimde yönlendirici olma eğilimiyle belirginleşen, oldukça farklı bir süreç olarak görülebilir. Önerdiği tekniği fiilî yönteminden üstün saymak cazip gelebilir; ancak böyle bir bakış bilimsel olmaktan çok ahlakçı bir bakış olur. Freud’un kendini açmaya ve yönlendirmelere başvurması, günümüz psikoterapi araştırmalarının en etkili olduğunu gösterdiği tekniklere, önerdiği teknikten daha çok benziyor olabilir.
Lynn ve Vaillant, 1998, s. 169
Psikoterapi eğitimlerinde Freud’dan söz edilirken onun psikanalitik tekniğe ilişkin önerileri de aktarılır. Analistin anonim kalması, nötralitesini koruması, hastanın yaşamına ilişkin yönlendirici olmaması ve gizliliğe özen göstermesi, klasik psikanalitik tekniğin temel ilkeleri arasında sayılır. Analist, hastanın karşısında mümkün olduğunca kendi kişiliğini ve öznel dünyasını geri planda tutmalı; hastanın aktarımını kendi gerçek kişiliğiyle etkilemekten kaçınmalıdır.
Peki, psikanalizin kurucusu Freud kendi pratiğinde bu ilkelere ne ölçüde uyuyordu?
David J. Lynn ve George E. Vaillant’ın 1998 yılında The American Journal of Psychiatry dergisinde yayımlanan “Anonymity, Neutrality, and Confidentiality in the Actual Methods of Sigmund Freud: A Review of 43 Cases, 1907–1939” başlıklı araştırması bu soruya oldukça çarpıcı yanıtlar veriyor.
İki psikiyatrist, Freud’un 1907-1939 yılları arasındaki 43 analizini inceleyerek onun teorik yazılarında önerdiği teknik ilkelerle gerçek klinik uygulamaları arasındaki ilişkiyi araştırıyor. Çalışmada Freud’un mektupları, analizanlarının yazışmaları, otobiyografileri, yayımlanmamış anlatılar ve başka tarihsel belgelerden yararlanılıyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: İncelenen 43 kişinin tamamı klinik tedavi amacıyla Freud’a başvuran kişiler değildi. Bunların 10’u klinik analiz, 19’u eğitim analizi, 14’ü ise hem klinik hem eğitim amaçlı analiz gören kişiler. Dolayısıyla vakaların büyük bölümü, psikanalist olmak üzere yetişen kişileri kapsıyordu.
Araştırmanın sonuçları yine de oldukça dikkat çekici.
Anonimlik: 43 vakanın tamamında sapma
Freud, analistin kendi duygularını, deneyimlerini, düşüncelerini ve kişisel yaşamını hastaya açmaması gerektiğini savunuyordu. Analist, hastanın üzerine kendi kişiliğini yansıtabileceği bir tür boş ekran olmalıydı.
Ancak incelenen 43 vakanın tamamında Freud’un bu ilkeye aykırı davrandığı görülüyor.
Freud, analizanlarına karşı duygularını, kendi hayatı ve ailesiyle ilgili kaygılarını, tutumlarını, zevklerini ve önyargılarını paylaşıyordu. Üstelik bu yalnızca kendisinden söz etmekle sınırlı değildi. Analizanlarıyla analiz dışı kişisel ve sosyal ilişkiler de kuruyordu.
Vakaların 31’inde (%72) Freud ile analizanları arasında analiz odasının dışına taşan anlamlı ilişkiler bulunuyordu. Bazı analizanlar Freud’un ailesiyle yakınlaşıyor, bazıları sosyal çevresine dahil oluyor, bazılarıyla ise önceden kurulmuş kişisel ilişkiler analiz sürecine taşınıyordu.
Nötralite: 43 vakanın 37’sinde sapma (%86)
Freud, analistin hastanın yaşam tercihleri konusunda yönlendirici olmaması, ona öğretmenlik ya da mentorluk yapmaması gerektiğini savunuyordu.
Oysa incelenen 43 vakanın 37’sinde Freud’un analizanlarına doğrudan yön verdiği saptanmıştı.
Bu yönlendirmeler oldukça somuttu. Analizanlarının meslek seçimleri, ilişkileri, cinsel yaşamları ve gelecek planları hakkında tavsiyelerde bulunuyor, bazı kararlarını teşvik ediyor, bazılarını ise engellemeye çalışıyordu.
Örneğin Albert Hirst vakasında Freud, analizanının hangi mesleği seçmesi gerektiği konusunda görüş bildiriyor; iş dünyasını siyasete, hukuka ve yazarlığa tercih etmesini öneriyordu. Hirst’in ABD’ye göç etmesini de uygun bulmuyor, bunun yerine Güney Amerika’yı düşünmesini tavsiye ediyordu.
Daha da ilginci, Hirst’in cinsel yaşamına ilişkin oldukça doğrudan müdahalelerde bulunuyordu. Onu kadınlarla cinsel deneyim yaşamaya teşvik ediyor, bu konuda beklentiler ortaya koyuyor ve kararlarını kendi görüşleri doğrultusunda etkilemeye çalışıyordu.
Böyle bir ilişkiyi klasik anlamda nötralite ilkesiyle bağdaştırmak pek kolay görünmüyor.
Gizlilik: 43 vakanın 23’ünde sapma (%53)
Belki de en çarpıcı bulgulardan biri buydu.
Freud, 43 vakanın 23’ünde analizanları hakkında üçüncü kişilerle bilgi paylaşmıştı. Bu bilgiler analizanların tanıdığı kişilere, analizanların kimlikleri belirtilerek aktarılmıştı.
Araştırmacılar, Freud’un mektuplarını ve diğer tarihsel belgeleri inceleyerek bu paylaşımları saptamışlardı. Bu bulgunun özellikle dikkat çekici yanı, ihlallerin çoğunun Freud’un kendi el yazısıyla yazdığı mektuplarla belgelenmiş olmasıydı. Araştırmacılar bu nedenle gizlilik konusundaki bulgularını en tartışmasız belgelenmiş bulgu olarak değerlendiriyorlardı.
Burada söz konusu olan, Freud’un yayımladığı ve kimlikleri gizlenmiş vaka anlatıları değildi. Araştırmada bu tür yayımlanmış vaka sunumları sayıma dahil edilmemişti.
Dahası, vakaların en az 20’sinde (%47) Freud’un bir analizanına başka bir analizanı hakkında bilgi verdiği görülüyordu.
Bu bulgu, Freud’un gizlilik ilkesine yaklaşımının da kendi teorik önerilerinden oldukça farklı olduğunu gösteriyordu.
Peki, bütün bunlar bize ne söylüyor?
Makalenin asıl önemli katkısı, Freud’un etik ilkeleri ihlal ettiğini göstermekten çok daha ileri gidiyor.
Araştırmacıların dikkat çektiği temel mesele, Freud’un teorik olarak tarif ettiği psikanalitik yöntem ile kendi klinik pratiğinde uyguladığı yöntem arasındaki ciddi farklılık.
Freud’un yazılarında önerdiği analist; anonim, nötral ve hastanın mahremiyetini titizlikle koruyan bir analisttir. Ancak 43 vakanın incelenmesiyle ortaya çıkan Freud; kişisel dünyasını analizanlarıyla paylaşan, onlarla analiz dışı ilişkiler kuran, yaşam kararlarına müdahale eden, onları yönlendiren ve zaman zaman başka analizanları hakkında bilgi veren bir klinisyendir.
Başka bir deyişle, Freud’un fiilen uyguladığı yöntem, teorik olarak tarif ettiği yöntem değildir.
Yazarların vardığı önemli sonuçlardan biri de burada yatıyor: Freud’un önerdiği psikanalitik teknik, kendi pratiğinde ne sınanmış ne de kullanılmıştır. Çünkü Freud’un kendi analizlerinde kullandığı yöntem, yazılarında tarif ettiği yöntemden farklıdır. Dolayısıyla Freud’un klinik deneyimini, kendi teorik tekniğinin doğrulanması olarak değerlendirmek metodolojik açıdan sorunludur.
Ancak makalenin belki de en ilginç tarafı, bu farklılığı yalnızca bir tutarsızlık olarak ele almaması.
Araştırmacılar, Freud’un kendini açmasının ve analizanlarına yön vermesinin, tedavi sonuçlarını aktarım yorumlarından daha fazla etkilemiş olabileceğini tartışıyorlar. Freud’un analizanlarıyla kurduğu ilişkide sıcaklık, destek, kabul ve güven gibi olumlu nitelikler bulunabileceği gibi soğukluk ve reddedilme gibi olumsuz nitelikler de bulunabilirdi. Dolayısıyla terapötik ilişkinin etkisi tek yönlü değildi; ilişkinin niteliği tedavi sonuçlarını olumlu ya da olumsuz yönde belirlemiş olabilirdi.
Hatta burada ilginç bir paradoks ortaya çıkıyor: Freud’un teorik olarak geri planda tutmaya çalıştığı kendi kişiliği ve analizanlarıyla kurduğu gerçek ilişki, terapötik sürecin önemli unsurlarından biri olmuş olabilir.
Yazarlar, Freud’un kendini açması ve yönlendirmelerinin, daha sonraki psikoterapi araştırmalarında etkili bulunan bazı terapötik tutumlara, kendi teorik önerilerinden daha fazla benzediğine dikkat çekiyorlar. Bununla birlikte, araştırmanın Freud’un uygulamalarının etkililiğini ölçmediğini ve bu konuda bir sonuca varmadığını da belirtmek gerekiyor.
Dolayısıyla mesele yalnızca Freud’un kendi koyduğu kurallara uymamış olması değil. Belki de Freud’un hastaları üzerindeki etkisinde rol oynayan unsurların bir kısmı, kendi teorisinin yeterince tanımadığı, hatta zaman zaman dışarıda bıraktığı ilişkisel unsurlardı.
‘Hocanın dediğini yap, yaptığını yapma‘ diyen meşhur sözü hatırlayalım. Freud’un hikâyesinde ise bu sözün ironik bir tersine dönüşüyle karşılaşıyoruz: Kuramın söylediğini değil, klinisyenin gerçekte yaptığını anlamaya çalışmak, belki de bize terapötik ilişki hakkında daha çok şey öğretebilir.
Bir kuramcının ne söylediği kadar, kendi pratiğinde ne yaptığına da bakmak gerekir. Çünkü bazen kuramın tarif ettiği terapist ile terapi odasında gerçekten bulunan terapist birbirinden oldukça farklı iki insan olabilir.
Ve bazen, terapötik ilişkinin gerçek doğası, onu açıklamak için geliştirdiğimiz teorilerin sınırlarını aşabilir.
Kaynakça:
Lynn, D. J., & Vaillant, G. E. (1998). Anonymity, Neutrality, and Confidentiality in the Actual Methods of Sigmund Freud: A Review of 43 Cases, 1907–1939. The American Journal of Psychiatry, 155(2), 163–171. https://doi.org/10.1176/ajp.155.2.163


